Η Μαρία Καραγκιοζίδου παίζει σε μία παράσταση για τη συλλογικότητα —φτιαγμένη συλλογικά

«Είδες την παράσταση για τα χάλια μας με το μετρό;», θυμάμαι να με ρωτάνε τέλη του '23, μεταξύ τυριού και... παξιμαδιού, σε μεζεδοκατάσταση στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Οι συνομιλητές μου είχαν δει πρόσφατα την παράσταση «Προσοχή: Εκτελούνται Έργα» και σε αυτήν αναφέρονταν.

Το έργο, σε σύλληψη-σκηνοθεσία της Νοεμής Βασιλειάδου και υλοποίηση από την Εταιρεία Θεάτρου Τροχιές, ήταν μία ιδιαίτερα ευρηματική σάτιρα, με έντονα στοιχεία κοινωνικής παρατήρησης και πολιτικού σχολιασμού, πάνω στην... τραγικωμωδία που ζήσαμε οι Θεσσαλονικείς με αφορμή τα ατέλειωτα έργα κατασκευής του μετρό: τις πολιτικές υποσχέσεις ως μέσο κατευνασμού της λαϊκής δυσαρέσκειας, τον αθηνοκεντρισμό έναντι του μαρασμού της περιφέρειας, τους μικρούς «εμφυλίους» στην κοινωνία, από το debate για τις αρχαιότητες στο σταθμό Βενιζέλου μέχρι τους τσακωμούς για μια θέση πάρκινγκ.

Δυόμιση χρόνια μετά, τα μέλη της ομάδας επιστρέφουν με μία νέα παράσταση, αφότου είχαν μεσολαβήσει και οι «Κλημεντίνες Χωρίς Κουκούτσι» της Νοεμής, με άλλο θίασο και ως μέρος του προγράμματος στο περσινό Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου. Ονομάζεται «Τα Σπίτια Αλλάζουν Θέση Τη Νύχτα» και ανεβαίνει μέσα στην εβδομάδα στο θέατρο Αμαλία της Θεσσαλονίκης, ενώ αμέσως μετά θα παρουσιαστεί και στο θέατρο Φρένο της Αθήνας. 

Όπως διαβάζουμε στην παρουσίαση της παράστασης, το κείμενο μιλά «για τις ομάδες που διαλύθηκαν, και για εκείνες που θα διαλυθούν, κυρίως όμως για τους ανθρώπους που επιμένουν να ονειρεύονται και να ζουν συλλογικά». Η έννοια της συλλογικότητας, λοιπόν, που επιμένει, μέσα από κοινωνικές και πολιτικές πρωτοβουλίες, είναι το θέμα του κειμένου, που για ακόμα μία φορά συνέλαβε και ζωντάνεψε στη σκηνή η Νοεμή Βασιλειάδου, πάντα όμως μέσα από ανοιχτές διαδικασίες και με τη συμβολή όλων των υπόλοιπων μελών της Εταιρείας.

Δίνουμε το λόγο στη Μαρία Καραγκιοζίδου, ηθοποιό και μέλος στις Τροχιές, προκειμένου να μας μιλήσει για την εμπειρία του να συμμετέχεις σε μία συλλογικότητα που φτιάχνει παράσταση για... τις συλλογικότητες!

MixGrill: Θες να μας πεις λίγα λόγια για την εταιρεία Θεάτρου Τροχιές και το πώς εντάχθηκες σε αυτήν;

Μαρία Καραγκιοζίδου: Μέσα στο φθινόπωρο του 2022 βρεθήκαμε ξανά σε κοινή «τροχιά» και τόπο με τη Νοεμή, τη Χάρις και τη Σοφία και είπαμε «Δεν κάνουμε μια παράσταση»; Εκείνη η πρώτη ιδέα δεν προχώρησε πολύ αλλά πέρα από το γεγονός ότι μας συντροφεύει ακόμα σαν εσωτερικό αστείο πού και πού, ήταν και ο λόγος που σήμερα είμαστε εδώ. Οι «Τροχιές», λοιπόν, με την μορφή που έχουν σήμερα, δημιουργήθηκαν με αφορμή την παράσταση «Προσοχή: Εκτελούνται Έργα» το Νοέμβριο του 2023. 

M.G.: Η ομάδα σας βρέθηκε στο προσκήνιο με αυτήν την πολύ ενδιαφέρουσα παράσταση, η οποία ανέβηκε και έγινε γνωστή σε όλη την Ελλάδα. Πώς πιστεύεις ότι σας βοήθησε αυτή η πρώτη επιτυχία στο στήσιμο των επόμενων παραστάσεων της ομάδας, τις «Κλημεντίνες Χωρίς Κουκούτσι» και τώρα τα «Σπίτια»;

Μ.Κ.: Όπως σε κάθε πρώτη φορά στη ζωή δεν γνωρίζεις ακριβώς τι πρέπει να κάνεις και με ποιον τρόπο, έτσι κι εδώ. Σε κάθε νέο εγχείρημα υπάρχει ένα μεγάλο ποσοστό ρίσκου και ένα μεγάλο ποσοστό άγνοιας κινδύνου, που στην δική μας περίπτωση μάς έδωσε φόρα και δεν μας κράτησε πίσω. Δεν μπορώ να ξέρω τι θα είχε γίνει αν τα πρώτα ρίσκα που πήραμε δεν είχαν πάει καλά, πάντως σίγουρα το γεγονός πως αυτά που ονειρευτήκαμε για την πρώτη μας δουλειά καταφέραμε να τα υλοποιήσουμε, μας τροφοδότησε πολύ θετικά για τη συνέχεια. 

M.G.: Με ποιες αφορμές/προσλαμβάνουσες έγινε η αρχική σύλληψη της παράστασης «Τα Σπίτια Αλλάζουν Θέση Τη Νύχτα»; 

Μ.Κ.: Η ιδέα της παράστασης δεν ήρθε σε μια στιγμή, αλλά διαμορφώθηκε σε βάθος χρόνου μέσα από διάφορες αφορμές και εμπειρίες. Μερικές καθοριστικές στιγμές ήταν όταν παίξαμε στο αυτοδιαχειριζόμενο Θέατρο Εμπρός ή ένα πρωί στην κατάληψη Rosa Nera στα Χανιά, που ενώ τρώγαμε πρωινό η αστυνομία μπήκε στον χώρο, ή όταν η Νοεμή έψαχνε για μήνες με έναν χάρτη στο χέρι να βρει χώρο-στέγη για την ομάδα. Επίσης, η μέρα που παίξαμε στη φυλακή των Διαβατών στην Θεσσαλονίκη αλλά και τα διάφορα πρακτικά κωλύματα που αντιμετωπίζαμε συχνά και εμείς ως ομάδα. Κάπου ανάμεσα στα κοινά μας βιώματα ψάχναμε να βρούμε ποιο θα είναι το θέμα της επόμενης μας δουλειάς, και κάποια στιγμή η Νοεμή μάς είπε να δούμε την ταινία “Noviembre” του Achero Mañas μέχρι να ξαναβρεθούμε. Κάπως έτσι, «κομμάτι-κομμάτι», άρχισαν να δημιουργούνται τα «Σπίτια».

M.G.: Στην παράσταση βλέπουμε μία ομάδα ανθρώπων, που κάποτε υλοποιούσαν από κοινού ένα εγχείρημα, να βρίσκεται κάποια χρόνια μετά τη λήξη του για έναν «ιδιότυπο απολογισμό». Έχεις φανταστεί ποτέ τι θα περιελάμβανε για τις Τροχιές ένας αντίστοιχος απολογισμός, σε περίπτωση που κάποτε ολοκληρωθεί ο κύκλος του project σας;

Μ.Κ.: Δεν το έχω φανταστεί ποτέ, και η αλήθεια είναι πως δεν θα ήθελα κιόλας. Ούτε οι χαρακτήρες του έργου νομίζω πως σκέφτηκαν το «τέλος» πριν αυτό έρθει. Εύχομαι να καταφέρουμε να δημιουργούμε μαζί μέχρι τα βαθιά γεράματα και να πειράζουμε ο ένας την άλλη για τις ατάκες που ξέχασε!

M.G.: Γράφετε ότι η παράσταση γεννήθηκε μέσα από «συλλογική έρευνα και δραματουργία» της ομάδας. Μπορείς να μας μιλήσεις περισσότερο για τις διεργασίες που ακολουθήσατε; Υπήρξαν στιγμές που οι μεταξύ σας σχέσεις να θύμισαν κάτι από αυτά που βλέπουμε να γίνονται επί σκηνής;

Μ.Κ.: Αφού καταλήξαμε πως ο πυρήνας της παράστασης θα είναι οι ομάδες, ξεκινήσαμε να συζητάμε με φίλους και γνωστούς που είχαν εμπειρία από συλλογικότητες με κοινωνικό ή πολιτικό χαρακτήρα, με μπάντες, με συνεργατικά μαγαζιά κτλ. Μοιράστηκαν μαζί μας προσωπικές ιστορίες και βιώματα, τα οποία λειτούργησαν σαν αφετηρία. Ταυτόχρονα, διαβάζαμε θεωρητικά κείμενα για την έννοια του συλλογικού, γράφαμε δικά μας κείμενα και δοκιμάζαμε αυτοσχεδιασμούς προσπαθώντας να αγγίξουμε τη ζωή μιας ομάδας. 

Όταν άρχισαν τα πράγματα να κλειδώνουν σε σχέση με το «τι ομάδα είναι αυτή, ποιοι είναι οι χαρακτήρες», μπήκε στην διαδικασία και η έρευνα του «Στεγαστικού ζητήματος». Η Νοεμή και η Χάρις βήμα-βήμα συντόνιζαν το υλικό και έδωσαν την τελική μορφή. Ακριβώς, λοιπόν, επειδή η παράσταση δημιουργήθηκε από εμάς, είναι αδύνατο να μην έχει μέσα κομμάτια μας. 

Πέρα, όμως, από τα επιμέρους κοινά σημεία, υπάρχει ένα κοινό που για μένα είναι το σημαντικότερο: Ο τρόπος που κοιτάμε ο ένας την άλλη πάνω στην σκηνή ανάμεσα στις νίκες και τις ήττες της ομάδας του έργου είναι ακριβώς ο ίδιος τρόπος που έχουμε κοιταχτεί αμέτρητες φορές και στην ζωή μας στις νίκες και τις ήττες τις δικές μας. 

M.G.: Τα «Σπίτια» είναι ένα έργο που υιοθετεί τις αρχές του “documentary theater”, στο οποίο υπαρκτές πηγές (π.χ. ρεπορτάζ, ντοκουμέντα, συνεντεύξεις κτλ.) αξιοποιούνται δραματουργικά για να στηθεί μία πλοκή. Εσείς σε τι είδους υλικό βασιστήκατε και πώς το επιλέξατε; Επίσης, πιστεύεις ότι στην περίπτωση του “documentary theater” οι δημιουργοί υφίστανται μεγαλύτερο ηθικό και καλλιτεχνικό βάρος ως προς την αντιμετώπιση αυτών των πηγών;

Μ.Κ.: Σε ό,τι αφορά το στεγαστικό ζήτημα και το πρακτικό μέρος της έρευνας, το υλικό πρέπει να αντλείται από έγκυρες πηγές και να διπλοτσεκάρεται, ώστε να είσαι σίγουρη για τα δεδομένα που αναφέρεις. Το υλικό που με έναν τρόπο έχει μεγαλύτερο βάρος ως προς τη διαχείρισή του είναι οι ιστορίες των ανθρώπων που προσεγγίσαμε κατα τη διάρκεια της έρευνας. Οι άνθρωποι με τους οποίους μιλήσαμε μοιράστηκαν μαζί μας σημαντικά κομμάτια της ζωής τους, ευχάριστα ή δυσάρεστα, που σε κάποιες περιπτώσεις δημιούργησαν και τραύματα. 

Από αυτές τις ιστορίες εμπνεόμασταν, κατά τη διάρκεια των προβών, και είτε τροφοδοτούσαν τη δική μας ιστορία είτε αυτοσχεδιάζαμε πάνω σε συγκεκριμένα συμβάντα που μας είχαν αφηγηθεί. Αρκετές από αυτές τις ιστορίες έχουν κρατηθεί στην παράσταση, φυσικά παραποιημένες έτσι ώστε να εξυπηρετήσουν τη δική μας ιστορία αλλά και να μην εκτεθεί κανενός η πραγματική προσωπική εμπειρία. Το σημαντικότερο, λοιπόν, για εμάς ήταν να αγγίζουμε τις ιστορίες αυτών των ανθρώπων με μεγάλη προσοχή και φροντίδα.

M.G.: Στην περιγραφή του έργου, αναρωτιέστε: «Αν “η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία έχει κάνει σχεδόν αδύνατη τη φαντασίωση μιας συλλογικής εναλλακτικής”, τι περιθώρια ρωγμής υπάρχουν;». Αυτό το έργο σε βοήθησε να βρεις κάποια απάντηση μέσα σου ως προς αυτό; Και πιστεύεις ότι θα βοηθήσει τους θεατές;

Μ.Κ.: Το έργο δεν έρχεται να λύσει τον κόμπο, αλλά να τον κρατήσει ορατό, να τον φωτίσει από διαφορετικές γωνίες. Κι εκεί, μέσα σε αυτήν τη συνθήκη, άρχισα να διακρίνω πως οι ρωγμές δεν εμφανίζονται ως θρίαμβοι αλλά είναι χαμηλόφωνες, επίμονες, συχνά αόρατες. 

Ίσως η μεγαλύτερη μετατόπιση για μένα ήταν αυτή: να πάψω να αναζητώ τη «μεγάλη» συλλογική εναλλακτική ως ένα ενιαίο όραμα, και να αρχίσω να αναγνωρίζω τα πολλαπλά, ήδη υπάρχοντα ίχνη της. Γιατί, ακόμη και μέσα σε ένα τοπίο που μοιάζει να περιορίζει τη φαντασία, υπάρχουν άνθρωποι που επιμένουν να δρουν μαζί —σε μικρές κοινότητες, σε άτυπα δίκτυα, σε πράξεις φροντίδας, αντίστασης, συνεύρεσης. 

Δεν ξέρω αν το έργο μπορεί να δώσει απαντήσεις στους θεατές, περισσότερο ελπίζω να δημιουργεί έναν χώρο όπου αυτή η δυσκολία, αυτή η σχεδόν «αδυναμία» να φανταστούμε συλλογικές εναλλακτικές, μπορεί να αναγνωριστεί και να μοιραστεί. Και ίσως, μέσα από αυτή την κοινή αναγνώριση, να αρχίσουν να εμφανίζονται προσωπικές ή συλλογικές ρωγμές, διαφορετικές για τον καθένα. Το θέατρο ως πράξη, έτσι κι αλλιώς, προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο να υπάρχουμε μαζί. 

M.G.: Είναι αυτό ένα έργο και για το πείσμα των ανεξάρτητων θεατρικών ομάδων να κάνουν την τέχνη τους σε μια εποχή οικονομικής ασφυξίας και εργασιακής επισφάλειας;

Μ.Κ.: Αυτό είναι ένα έργο που δείχνει πόσο πιο δυνατοί μπορούμε να είμαστε όταν είμαστε μαζί και ταυτόχρονα για το πόσο δύσκολο είναι να συμβεί αυτό σε έναν κόσμο που στοχεύει στην ατομικότητα. Το ότι φτιάξαμε αυτό το έργο είναι η ανάγκη μας να υπάρχουν ανεξάρτητες —θεατρικές ή μη— ομάδες που κάνουν την τέχνη —ή το έργο τους— σε μια εποχή οικονομικής ασφυξίας και εργασιακής επισφάλειας. 

M.G.: Πριν λίγα χρόνια, οι άνθρωποι αναγκαστήκαμε να «μένουμε σπίτι». Σήμερα, κλειδαμπαρωνόμαστε περισσότερο από ποτέ σε άλλα «σπίτια»: στο συναισθηματικό μικρόκοσμό μας. Τι χρειάζεται, λες, για να πάρουμε λίγο κουράγιο και να βγαίνουμε λίγο περισσότερο εκτός (κυριολεκτικά και μεταφορικά);

Μ.Κ.: Ίσως αυτή να είναι μια αστεία απάντηση αλλά πιστεύω πως καμιά φορά αυτό που χρειάζεται για να βγαίνουμε λίγο περισσότερο εκτός είναι… απλώς να βγαίνουμε λίγο περισσότερο εκτός! Σε μια περίπλοκη συναισθηματικά περίοδο που πέρασα, η φίλη μου η Μαριάννα έβαλε να ακούσουμε ένα τραγούδι που έλεγε «Καμιά φορά, αν θες να βρεις το δρόμο σου, πρέπει τουλάχιστον να έχεις βγει στο δρόμο», και ενώ συζητούσαμε μερόνυχτα για όσα με απασχολούσαν, εγώ με αυτόν τον στίχο ανέπνευσα για μια στιγμή κάπως πιο ανάλαφρα. 

Πέρα, λοιπόν, από τις φιλοσοφίες, της ψυχολογικές αναλύσεις και τα ψαγμένα quotes, σκέφτομαι πως υπάρχουν στιγμές που αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια απλή σχεδόν αυτονόητη κουβέντα που θα αφαιρέσει το πρόσθετο βάρος της σκέψης και της ανάλυσης που συνήθως μας κρατάνε πίσω αδρανείς από φόβο ή ανασφάλεια. 

M.G.: Κλείνοντας, θα ήθελες να μοιραστείς τα πλάνα σας σχετικά με το μέλλον της παράστασης ή της ομάδας γενικά;

Μ.Κ.: Αυτή τη στιγμή έχουμε ακόμη 4 παραστάσεις στο Θέατρο Αμαλία στην Θεσσαλονίκη στις 2,3,4,5 Μαίου και μετά επιστρέφουμε για τρεις τελευταίες στο θέατρο Φρένο στην Αθήνα. Βρισκόμαστε ήδη σε διαδικασία προγραμματισμού της επόμενης σεζόν για να συνεχίσει το ταξίδι της η παράσταση. Θα έχουμε νεότερα στο άμεσο μέλλον!